1. Haberler
  2. SAĞLIK
  3. Juanito’da nöbetler azaldı, Texas A&M ilacı etkili oldu

Juanito’da nöbetler azaldı, Texas A&M ilacı etkili oldu

featured
Google'da Abone Ol
0
Paylaş

Bu Yazıyı Paylaş

veya linki kopyala

İspanya’nın Lanzarote adasında yaşayan 24 yaşındaki Juanito, nadir Menkes hastalığına rağmen yeni bir tedaviyle günlük yaşamında belirgin ilerleme kaydetti.

Basit bir hareketin ardındaki uzun mücadele

Juanito’nun tepsisini tekerlekli sandalyesinden açıp çatalını alarak kendi kendine yemek yemesi, dışarıdan bakıldığında sıradan bir an gibi görünebilir. Ancak babası Juan için bu hareket, yıllarca ulaşılamayan bir hedefti.

Juanito, Menkes hastalığıyla yaşayan ve bilinen en yaşlı kişi olarak kabul ediliyor. Bu nadir genetik bozukluk, dünya genelinde doğan her 35.000 erkek çocuktan yaklaşık birinde görülüyor ve vücudun bakırı emmesini engelliyor. Bakır çok az bulunan bir mineral olsa da eksikliği halinde beyin büyümek için gereken enerjiyi üretemiyor.

Menkes hastalığıyla doğan çocuklarda genellikle üç aylıkken nöbetler başlıyor, kas kontrolü kayboluyor ve çoğu üçüncü yaş gününe ulaşamıyor. Hastalık 1962’de ilk kez tanımlandığından beri aileler, çocuklarının durumunu yavaşlatabilecek bir şey bulabilmek için hastaneleri ve araştırmaları dolaşıyor.

Teşhis gecikti, hastalık ilerledi

Juan, oğlunun ilk dokuz ayını normal olarak hatırlıyor. Juanito yemek yiyor, büyüyor ve bir babanın görmeyi umduğu gelişim basamaklarını tek tek tamamlıyordu. Ancak kısa süre sonra tablo tersine döndü.

Doktorlar bir buçuk yıl boyunca açıklama ararken Juanito’nun ellerindeki, boynundaki ve bacaklarındaki gücü azaldı. Sonunda, saçlarının alışılmadık biçimde kıvrımlı ve renksiz olması bir doktorun dikkatini çekti. Doktor, ders kitaplarında okuduğu Menkes hastalığını düşündü. İspanya’da bunu doğrulayacak laboratuvar bulunmadığı için Fransa’da yapılan genetik test, Juanito iki yaşındayken pozitif çıktı.

Hastalığın temelinde tek bir bozuk gen yer alıyor. Sağlıklı bir vücutta bağırsakta emilen bakır kana, ardından karaciğere ve son olarak da kan-beyin bariyerini aşarak beyine ulaşıyor. Menkes hastalarında ATP7A adlı mutasyona uğramış bir protein bu bakırı olması gereken yere taşıyamıyor. Koruyucu olması gereken bariyerler, bu kez en önemli organa geçişi durduruyor.

Yalnızca yarım çözüm

Juanito’nun durumu çoğu hastadan farklıydı. Sonradan anlaşıldığı üzere mutasyonu, ATP7A’nın düşük düzeyde çalışmasına izin veriyor ve bu da sağlıklı bir çocuğun sahip olacağı bakır taşınmasının yaklaşık %10-%20’sine karşılık geliyordu. Bu miktar hastalığı durdurmaya yetmedi; ancak onlarca yıl sonra Juanito’nun Menkes hastalığıyla yaşayan en yaşlı kişi olmasını sağladı.

Yaklaşık 20 yıl boyunca haftalık bakır enjeksiyonları Juanito’ya Menkes çocuklarında nadiren görülen bir güç kazandırdı. Fakat bu tedavi, bakırı beynine tamamen ulaştıramıyordu. Daha sonra Texas A&M’de geliştirilen elesclomol adlı ilaç bu bariyeri aşarak nöbetlerini azalttı ve yaşam kalitesini yükseltti.

İspanya’da onaylı bir tedavi bulunmadığı için Juan ve eşi, Avusturya’da deneysel olarak kullanılan bakır histidin enjeksiyonlarını buldu. Hastane personeli tarafından haftada bir yapılan bu uygulama, Juanito’nun ömrü boyunca sürmesi gereken tek seçenekti.

Enjeksiyonlardan bir ay sonra Juanito’nun vücudu yanıt vermeye başladı. Doğrudan kana verilen bakır, hastalığın bağırsakta engellediği ilk bariyeri aşıyor ve ilk kez kaslarına ulaşıyordu. O andan itibaren başından ellerine kadar güçlendi. Aile, yaş aldıkça dozunu artırdı ve yaklaşık yirmi yıl boyunca bu gücü korumasını izledi.

Ancak kana ulaşan bakır, işin sadece yarısını çözüyor. Bakırın kandan beyne geçebilmesi için de yine aynı bozuk protein, yani ATP7A gerekiyor. Kana ne kadar bakır ulaşırsa ulaşsın, çok azı ikinci geçişi tamamlayabiliyordu. Juan’ın ifadesiyle, “Onun zihni vücuduyla aynı hızda büyümüyordu.”

Yeast deneyinden hastaya uzanan yol

Yaklaşık 18 yaşına geldiğinde kazanımlar durdu. Juanito’nun beyni genç bir yetişkin gibi gelişim sürecini tamamlarken, bedeni hâlâ tedavinin güvenle sağlayabileceğinden daha fazla bakıra ihtiyaç duyuyordu. Bir zamanlar fayda sağlayan dozlar bu kez nöbetlere ve karaciğer yüküne yol açmaya başladı. Aile, tıbbın oğulları için sunabileceği sınırın orada olduğunu düşünüyordu.

Bu sınırın değişmesi ise 5.000 mil uzakta, College Station’da başladı. Texas A&M University’de çalışan Vishal Gohil, bakırın hücre içindeki mitokondriye nasıl ulaştığını anlamaya çalışıyordu. İlk olarak ekmek ve bira yapımında da kullanılan aynı maya türü üzerinde çalıştı.

Laboratuvarı, hücrelere bakır taşıyan tek bir geni sildiğinde maya hasta oldu. Bu durum bir test aracına dönüştü. Ekip, mayayı yeniden toparlayabilecek bakır bağlayıcı bileşikleri denemeye başladı ve aralarında açık ara öne çıkan madde elesclomol oldu.

İlaç, bir miligramın milyonlarca kat altında etkili oluyordu. Bakır taşıyıcısı bozuk zebrafish’lerde işe yaradı. İnsan Menkes hastalığını yakından taklit eden bir durumu bulunan farelerde ise iki erken elesclomol enjeksiyonu ve bakır kombinasyonu, hayvanların yaklaşık iki yıl olan normal ömürlerini tamamlamasını sağladı; tedavi edilmediklerinde bu fareler genellikle doğumdan iki hafta sonra ölüyor.

Gohil için konu kişisel bir anlam da taşıyordu. Gençliğinde Hindistan’da annesinin nadir bir hastalık nedeniyle yıllarca hastanede kaldığını ve birçok ameliyat geçirdiğini gördü. Bu deneyim, onu nadir hastalık araştırmalarına yöneltti. Ona göre böyle alanlarda araştırmayı çoğu zaman akademik bilim insanları üstlenmek zorunda kalıyor.

Yeni ilaç Juanito’nun yaşamını değiştirdi

Yıllar süren testler sonunda elesclomol’ün bir taşıyıcıya ihtiyaç duymadan çalıştığı anlaşıldı. İlaç, bakırı hücre zarlarından kendi başına geçiriyor, Menkes hastalarında bozulan bariyerleri aşıyor ve mitokondrinin ihtiyaç duyduğu yere kadar ulaştırıyordu. Bu etki beynin içindeki hücrelerde de görülüyordu.

Bu buluş kısa sürede ailelerin de dikkatini çekti. İspanya’da Menkes hastaları için en fazla deneyime sahip kişi Juan’dı. Oğlu Juanito, dünyada hastalıkla yaşayan en yaşlı erkek olduğundan, yeni aileler tanı aldığında sık sık ilk aradıkları kişi de o oluyordu.

2024’te Juan, Juanito’nun davasını doğrudan Gohil’e anlatmak için Kanarya Adaları’ndan Málaga’daki bir Menkes konferansına gitti. Doktorlar, 20’li yaşlarının başındaki Juanito’nun ilaç için fazla yaşlı olduğunu, tedavinin ilk yılı atlatmaya çalışan bebeklere ayrıldığını söylemişti.

Ancak Juan, daha önce tedavi edilen ilk çocuk Marco’nun durumunda elesclomol’ün yarattığı etkiyi görmüştü ve oğlunun yaşının kapıyı kapatmasına razı olmadı. Juanito’nun hastalığının kısmi yapısı nedeniyle tedaviye hızlı yanıt verebileceğini düşünüyordu. Gohil de bu görüşe katıldı. Gerekli izinler ve erişim için iki yıl daha gerekti, fakat 2024’ün Noel haftasında Juanito ilk elesclomol dozunu aldı.

Sonuç kısa sürede ortaya çıktı. İki ay içinde yıllarca hayatını tanımlayan nöbetler neredeyse tamamen kayboldu. Bir buçuk yılda yalnızca bir kez nöbet geçirdi. 10 pounddan fazla kas kazandı. Kendi yemek tepsisini katlamayı, çatal kullanmayı, bir resimdeki ağacı ya da arabayı ayırt etmeyi ve bir şeyi tutmak için çabalamak yerine parmaklarıyla masa oyunları oynamayı öğrendi.

Babası, “Juanito’nun bize daha bağlı olduğunu hissediyoruz. Konuşmuyor ama onu anlıyoruz. Artık her şeyi yapmak daha kolay” dedi.

Ailelerin aradığı yanıt

2025’te The Texas A&M University System, Gohil’in çalışmasını System-wide Innovation Award ile ödüllendirdi. Ancak Gohil araştırmayı anlatırken enzimlerden, yayımladığı makalelerden ya da on yılı aşkın süre peşinden koştuğu molekülden önce Juanito ve Juan’dan söz ediyor.

Juan, birkaç haftada bir WhatsApp üzerinden Gohil’e güncelleme gönderiyor; Juanito’nun biraz daha uzun süre ayakta durduğunu gösteren bir video, çizim yaptığı bir fotoğraf ya da iyi geçen bir haftayı anlatan bir not paylaşıyor. Gohil de yanıt veriyor, enjeksiyonlar arasında Juanito’nun bacaklarının nasıl dayandığını soruyor ve aileyle kendi yakınıymış gibi ilgileniyor.

Juan, “Yardım etmeye çok bağlı biri. Vishal herhangi bir soru için her zaman telefonun diğer ucunda” dedi.

Yıllarca Menkes hastası çocukları için çözüm arayan aileler aynı duvara çarptı: Doktorların sunacağı tedavi yoktu ve hastalık, yeni ilaç geliştirmek için gereken büyük ölçekli araştırmaların uzağında kalıyordu. Başka kimse bu ailelerin çağrısına yanıt vermediğinde, Gohil verdi.

Bu gece Lanzarote’de Juanito yine tepsisini açacak, çatalını alacak ve kendi başına yemek yiyecek. Babası da 24 yıl önce artık denenebilecek hiçbir şey kalmadığı söylenmiş olmasına rağmen onu izlemeye devam edecek.

Juanito’da nöbetler azaldı, Texas A&M ilacı etkili oldu
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter