Yale University’de yapılan yeni bir araştırma, yaş ilerledikçe yumurta hücrelerinde kromozom hatalarının arttığını ve bunun üreme kapasitesini etkilediğini ortaya koydu.
Yaşla birlikte artan risk
Dünya genelinde her 6 yetişkinden 1’inin doğurganlık güçlüğü yaşadığına dikkat çeken çalışma, bu sorunun yaş ilerledikçe daha da zorlaştığını gösteriyor. Araştırmaya göre yaklaşık 35 yaşından sonra, yumurtaların anormal sayıda kromozom taşıma riski belirgin biçimde yükseliyor.
Bu durum doğurganlığın azalmasına ve düşük oranlarının artmasına katkı sağlıyor. Araştırmacılar, kromozom hatalarının neden oluştuğunu anlamanın üreme sonuçlarını iyileştirmek açısından kritik olduğunu vurguladı.
Kromozomları bir arada tutan yapı
Çalışmada odaklanılan başlıca yapılardan biri sentromerler oldu. Sentromerler, kromozomlarla bölünme sırasında onları hareket ettiren düzenek arasındaki temel bağlantıyı kuruyor. Bu nedenle sentromerlerin zayıflaması, kromozom hatalarının önemli bir kaynağı olarak görülüyor.
Araştırmaya göre yaşlanma, kromozomları bir arada tutan moleküler bağı zayıflatıyor. Böylece yumurtaların yanlış sayıda kromozom alma riski artıyor. Yumurtaların, döllenme öncesinde kromozom sayılarını yarıya indirmesi gerektiği; bunun spermle birleşme sonrası embriyonun sağlıklı gelişimi için gerekli olduğu belirtildi.
Üç protein birlikte çalışıyor
Araştırmacılar, sentromerlerin yapısını korumada üç proteinin birlikte rol oynadığını da belirledi. CENP-A, CENP-B ve CENP-C olarak adlandırılan bu proteinler, kromozomların doğru şekilde ayrılmasında görev alan yapının parçaları.
Yale ekibi, doğal olarak yaşlanmış fare yumurtalarını genç yumurtalarda birkaç saat içinde yaşlanmanın belirli özelliklerini taklit eden deneylerle birlikte inceledi. Önce genç ve yaşlı yumurtalardaki sentromer proteinlerini ölçtüler, ardından hedeflenmiş protein yıkımı yöntemini kullanarak genç yumurtalarda CENP-A miktarını azalttılar.
Düzeltme deneyi ne gösterdi?
Canlı ve yüksek çözünürlüklü niceliksel mikroskopi ile kromozomların bölünme sırasında nasıl hareket ettiği, hizalandığı ve ayrıldığı izlendi. Sonrasında araştırmacılar, oluşan kusurları düzeltip düzeltemeyeceklerini görmek için CENP-C desteği sağladı. Bu deney, CENP-B’nin varlığına bağlı olarak kısmi bir iyileşme sağladı.
Yapılan testler, CENP-C’nin artırılmasının yaşlı farelerden alınan yumurtalarda da kromozom konumlanmasını iyileştirdiğini gösterdi. Böylece sentromer zayıflaması ile kromozom hataları arasında işlevsel bir bağ ortaya konmuş oldu.
Yumurta kalitesi için yeni araştırma yönü
Çalışmanın kıdemli yazarı Binyam Mogessie, bulguların daha önce bilinmeyen bir kromozom hatası etkenini ortaya çıkardığını söyledi. Mogessie, sonuçların yumurta kalitesini koruma ve in vitro fertilizasyon dahil yardımcı üreme alanında araştırma geliştirme yönünde yeni bir kapı açtığını ifade etti.
Mogessie’nin Yale University’deki laboratuvarı, yumurtaların yaşla birlikte neden doğru şekilde bölünme yeteneğini kaybettiğini uzun süredir inceliyor. Ona göre, sentromer zayıflığının diğer yaşa bağlı değişikliklerle nasıl etkileştiğini anlamak, birden fazla işlev bozukluğu kaynağını aynı anda hedefleyen tedavilere yol açabilir.
Araştırmacı, uzun vadeli hedefin kromozom anormalliklerini azaltmak ve sağlıklı gebelik şansını artırmak olduğunu belirtti. Mogessie ayrıca üreme döneminin birçok kadın için kariyer kurma ya da aile kurma koşullarını oluşturma süreciyle çakıştığını, sağlıklı üreme ömrünün birkaç yıl uzatılmasının bile önemli olabileceğini söyledi.
Çalışmada Yale’den Tom Lemonnier ve Jiyeon Leem de yer aldı. Araştırma Journal of Cell Biology dergisinde yayımlandı.
